Saint Augustine
and
the girl who could not kneel
Kees Boukema
“The Posthumous Writings of Etty Hillesum” (Amsterdam, 1986) contains diaries and letters that provide a picture of the spiritual development of a Jewish woman in the first years of the Second World War. In January 1939, Adolf Hitler had announced in the Reichstag: “If international Jewish capitalism succeeds once again in unleashing a world war, then that will not lead to a victory for Judaism, but to the destruction of the Jewish race in Europe.” From that moment on, Etty, her family, and her friends knew that they were threatened with total extermination. When the Second World War broke out in September of that same year and the German army invaded the Netherlands on May 10, 1940, that threat became concrete.
In early February 1941, Etty comes into contact with chirologist Julius Spier, a psychotherapist trained by Carl Gustav Jung. She decides to start therapy with him. He instructs her to start every day with physical exercises and meditation. He teaches her to view depression as a ‘creative pause’ and advises her to keep a diary. Through strict self-discipline, Etty succeeds in controlling her inner chaos; she makes herself resilient by becoming aware of the deep inner forces within her.
Spier also gave her ‘inspiring’ reading material. Among it were the ‘Confessions’ by the North African-born bishop Aurelius Augustinus (354 – 430). She makes it a habit to read it early in the morning and soon becomes captivated: “He is so compelling and passionate, my Augustinus on an empty stomach.” She recognizes the sexual obsessions with which Augustinus struggled, but which she gladly allowed herself to be carried away by. From Augustinus she learns how to pray: by speaking confidentially, pouring out her heart to God. On May 30, 1942, she writes: “I was already with Saint Augustine early this morning and wish to retain a few words of his here: ‘Let my soul praise you for these things, my God, Creator of all things, but let my senses not attach themselves to them in sinful love, for they go the way like all things and cease to exist. They tear the soul apart with a sickening desire, for the soul wants to dwell in what it loves and rest in it. But there is no rest in those things, they are fleeting. They fly away and with the bodily senses one cannot follow them. One cannot even grasp them, even though they stand right before you. Bodily sensations are slow, so they are created.” (Confessions 4:15).
On April 3, 1942: “Between Spier’s bookcase and my narrow monk’s bed there is still just enough space,
for me to kneel there. Something I have wanted to write down for days, or for weeks, but which I cannot formulate out of a kind of shyness – or still false shame? Sometimes a natural movement of wanting to kneel runs through my entire body; no, it is something else: it is as if the kneeling gesture has been molded throughout my entire body. Sometimes, in moments of great gratitude, it is an irresistible urge to kneel down, head bowed deeply, hands in front of the face. It has become a gesture that resides within my body, and that gesture sometimes wants to be realized. And I remember: The girl who could not kneel. And while writing these things, a feeling of a certain embarrassment, as if one were writing about the most intimate of the intimate. Much more shame and shyness than if I were to write about my love life. Is there really anything as intimate as man’s relationship to God?
June 22, 1942, she came home dead tired and dejected and could not resist ‘parasitic fantasies’ and writes: “I was exhausted [….] and could make myself so miserable, but I knelt before my bed just in time and said: ‘No God, so much nonsense is beneath my dignity, please take this away from me. And I said hard and simple things to myself and then it was over with those energy-devouring fantasies and I went to sleep obediently.”.
Then later: “I am a loner and can take as high and strong a flight as I wish. I am at a beginning, but that beginning is there, I know for sure. It is a being drawn to oneself by all the forces that are within a human being; it is a life with God and in God and God in me (I sometimes find the word God so
primitive; after all, it is merely a metaphor, an approximation of our greatest and uninterrupted inner
adventure; I believe that I do not even need the word God; sometimes it strikes me as a primitive
primeval sound). And when I sometimes feel the urge to speak to God in the evening and say very childishly, God, things cannot go on like this any longer with me, and sometimes my prayers can be very desperate and seeking help, then it is just as if I am speaking to something that is within myself, and as if I am trying to exorcise a part of myself.”
In the summer of 1942, new ordinances against Jews are promulgated. All Jews are required to wear a yellow star on their clothing, and their freedom of movement is drastically restricted. It is a social isolation in preparation for their deportation via Drenthe to Poland. Etty feels that the fear and suffering of the people around her are increasing. She writes: “One time it is Hitler, another time Ivan the Terrible, and another time wars, the plague, earthquakes, and famine. Ultimately, it is about how one bears, endures, and processes the suffering that is essential to this life, and how one can preserve a piece of one’s soul intact through it all. Suffering, yes, total destruction, must be accepted without hatred, without vindictiveness, without despair (…). Life and death, suffering and joy. The blisters on worn-out feet and the jasmine behind my garden, the persecutions, the countless cruelties, everything and everything, it is within me as one powerful whole and I accept all of that as one whole (…). One can suffer with dignity and with indignity. I mean: most Westerners do not understand the art of suffering and they get a thousand fears in its place. This is no longer life, what most do: fear, resignation, bitterness, despair. (…). Actually, my life is a continuous inner listening within myself, within others, within God. It is actually God, the most essential and deepest part of me, listening to the most essential and deepest part of the other, God to God.”
When the mass deportation of Jews begins, some of her friends try to go into hiding, others flee the country, or join the resistance. At the urging of her family, Etty applies for a job at the Jewish Council and is hired. With that, she is ‘temporarily’ exempt from deportation. At her own request, she is assigned to work in the ‘Aid to Those Departing’ department in the Westerbork transit camp, where she could support her fellow sufferers.
On October 9, 1942, she writes: “I am going to read Saint Augustine again. He is so strict and fervent. And so full of outright surrender in his letters of love to God. Actually, those are the only love letters one should write: those to God. Is it very arrogant of me to say that I have far too much love inside me to be able to give to just one person? I find something childish in the thought that one should only be allowed to love one person his whole life and no one else. There is something very impoverished and meager in that.”
And the next day: “I believe I can bear and process everything of this life and this time. And when the turbulence is too great, and when I can no longer find my way out of it at all, then two folded hands and a bent knee always remain for me. It is a gesture that has not been handed down to us Jews from generation
to generation. I had to learn it with difficulty. It is my most precious inheritance from the man whose name I have almost forgotten, but with whose best part I live on. What a remarkable history that has actually been of mine: that of the girl who could not kneel. Or, with a variation: of the girl who learned to pray. It is my most intimate gesture, more intimate than the intimacy I have in being with a man. After all, one cannot pour out all one’s love over one person, can one?” [p. 580].
On September 7, 1943, Etty Hillesum was deported with her parents and brother from Westerbork to
the extermination camp Auschwitz. There she was murdered on November 30 of that year.
Mr Kees Boukema is a scholar in Vedanta and Comparative philosophy. His brilliant and thorough-going articles on various philosophical and spiritual subjects are being published since the first issue of the magazine. His latest work is De Beoefening van Meditatie.
De Heilige Augustinus en het meisje dat niet kon knielen
Kees Boukema
“De nagelaten geschriften van Etty Hillesum.” (Amsterdam, 1986) bevatten dagboeken en brieven die
een beeld geven van de geestelijke ontwikkeling van een joodse vrouw in de eerste jaren van de tweede
wereldoorlog. In januari 1939 had Adolf Hitler in de Rijksdag aangekondigd:“Als het internationaal
joods-kapitalisme opnieuw er in slaagt om een wereldoorlog te ontketenen, dan zal dat niet leiden tot een
overwinning van het jodendom, maar tot de vernietiging van het joodse ras in Europa.”. Vanaf dat
moment wisten Etty, haar familie en haar vrienden dat zij met totale uitroeiing werden bedreigd. Als in
september van datzelfde jaar de tweede wereldoorlog uitbreekt en op 10 mei 1940 het Duitse leger
Nederland binnenvalt wordt die dreiging concreet.
Begin februari 1941 komt Etty in contact met chiroloog Julius Spier, een door Carl Gustav Jung
opgeleide psycho-therapeut. Zij besluit om bij hem in therapie te gaan. Hij draagt haar op om elke dag te
beginnen met lichaamsoefeningen en meditatie. Hij leert haar om een depressie te zien als een ‘creatieve
pauze’en raadt haar aan om een dagboek bij te houden. Door strikte zelfdiscipline slaagt Etty erin, om
haar innerlijke chaos te beheersen; ze maakt zich weerbaar door zich bewust te worden van de diepe
innerlijke krachten in haar.
Spier gaf haar ook ‘inspirerende’ lectuur mee. Daaronder de ‘Confessiones’ van de in Noord Afrika
geboren bisschop Aurelius Augustinus (354 – 430). Zij maakt er een gewoonte van om er ‘s ochtends
vroeg in te lezen en raakt al gauw geboeid: “Hij is zo meeslepend en gloedvol mijn Augustinus op de
nuchtere maag”. Ze herkent de seksuele obsessies waarmee Augustinus worstelde, maar waar zij zich
graag door liet meevoeren. Van Augustinus leert ze hoe ze kan bidden: door vertrouwelijk te spreken, haar
hart uit te storten voor God. Op 30 mei 1942 schrijft ze:“Ik was vanmorgen in de vroegte al samen met de
Heilige Augustinus en wil een paar woorden van hem hier vasthouden: “Laat mijn ziel je voor deze
dingen prijzen, mijn God, Schepper van alles, maar laten mijn zintuigen zich er niet aan hechten in
zondige liefde, want ze gaan de weg als alle dingen en houden op te bestaan. Ze verscheuren de ziel met
een ziekmakend verlangen, want de ziel wil verblijven in wat ze bemint en er in rusten. Maar er is geen
rust in die dingen, ze zijn vluchtig. Ze vliegen heen en met de lichamelijke zintuigen kan men ze niet
volgen. Men kan ze zelfs niet grijpen, al staan ze pal voor je. Lichamelijke gewaarwordingen zijn traag,
zo zijn ze geschapen.” ( Confessiones 4:15).
Op 3 april 1942: “Tussen Spier zijn boekenkast en mijn smalle monnikenbed is nog net zoveel ruimte,
dat ik er kan neerknielen. Iets wat ik al dagen lang, of al weken lang, wil opschrijven, maar dat ik uit een
soort schuchterheid – of nog steeds valse schaamte? – niet formuleren kan: Door mijn hele lichaam gaat
soms een natuurlijke beweging van te willen knielen, nee, het is nog anders: het is of het knielgebaar
gemodelleerd is door heel mijn lichaam heen. Soms, in momenten van grote dankbaarheid, is het me een
onweerstaanbare behoefte neer te knielen, het hoofd diep gebogen, de handen voor het gezicht. Het is een
gebaar geworden, dat in m’n lichaam zit en dat gebaar wil soms verwezenlijkt zijn. En ik herinner me:
Het meisje, dat niet knielen kon. En bij het schrijven van deze dingen toch een gevoel van een zekere
gêne, of men over het intiemste van het intiemste schrijft. Veel meer schaamte en schuchterheid, dan
wanneer ik over mijn liefdesleven zou schrijven. Is er ook wel iets zo intiems als ‘s mensen verhouding
tot God?”
22 juni 1942, ze is doodmoe en terneergeslagen thuisgekomen en kan geen geen weerstand bieden
tegen ‘uitvretende fantasiëen’ en schrijft : “Ik was oververmoeid [….] en kan mezelf dan zo ongelukkig
liggen te maken, maar nog tijdig knielde ik voor mijn bed en zei: ‘Nee God, zoveel onzin is toch beneden
mijn waardigheid, neem dit toch van mij weg.’ En ik zei harde en eenvoudige dingen tegen mezelf en toen
was het uit met die krachten verslindende fantasieën en ben ik braaf gaan slapen.”.
Dan later: “Ik ben een éénling en kan een zo hoge en sterke vlucht nemen als ik wil. Ik ben aan een
begin, maar dat begin is er, ik weet het zeker. Het is een, tot zich aangetrokken hebben van alle krachten,
die er in een mens zijn, het is een leven met God en in God en God in mij (ik vind het woord God soms zo
primitief, het is toch maar een gelijkenis, een benadering van ons grootste en ononderbroken, innerlijke
avontuur, ik geloof dat ik het woord God niet eens nodig heb, het komt me soms voor als een primitieve
oer-klank). En als ik soms ‘s avonds de neiging voel God toe te spreken en heel kinderlijk zeg, God, zo
gaat het toch niet langer met mij en soms kunnen mijn gebeden zeer vertwijfeld en hulpzoekend zijn, dan
is het toch net of ik iets toespreek dat er in mijzelf is, en of ik een stuk van mezelf probeer te bezweren.”.
In de zomer van 1942 worden nieuwe verordeningen tegen Joden afgekondigd. Alle Joden moeten een
gele ster gaan dragen op hun kleding en hun bewegingsvrijheid wordt drastisch ingeperkt. Het is een
sociaal isolement ter voorbereiding van hun deportatie via Drenthe naar Polen. Etty voelt, dat de angst en
het lijden van de mensen om haar heen toeneemt. Ze schrijft:”De ene keer is het Hitler, de andere keer
Ivan de verschrikkelijke en een andere keer oorlogen, de pest, aardbevingen en hongersnood. Het gaat er
in laatste instantie om hoe men het lijden, dat toch essentieel voor dit leven is, draagt en verdraagt en
verwerkt en dat men een stukje van zijn ziel ongeschonden kan bewaren door alles heen. Het lijden, ja de
totale vernietiging moet aanvaard worden zonder haat, zonder wraakzucht, zonder te wanhopen (….). Het
leven en het sterven, het lijden en de vreugde. De blaren van de kapot gelopen voeten en de jasmijn achter
mijn tuin, de vervolgingen, de ontelbare wreedheden, alles en alles, het is in mij als één krachtig geheel en
ik aanvaard dat alles als één geheel (….) Men kan menswaardig lijden en mensonwaardig. Ik bedoel: de
meeste westerlingen verstaan de kunst van het lijden niet en zij krijgen er duizend angsten voor in de
plaats. Dit is geen leven meer, wat de meesten doen: angst, resignatie, verbittering, wanhoop. (…).
Eigenlijk is mijn leven een voortdurend innerlijk luisteren in mijzelf, in anderen, in God. Het is eigenlijk
God, het wezenlijkste en diepste in mij dat luistert naar het wezenlijkste en diepste in de ander, God tot
God”.
Als de massale deportatie van Joden een aanvang neemt proberen sommige van haar vrienden onder te
duiken, anderen vluchten het land uit, of sluiten zich aan bij het verzet. Op aandringen van haar familie,
solliciteert Etty naar een baantje bij de Joodse Raad en wordt aangenomen. Daarmee is ze ‘voorlopig’
vrijgesteld van deportatie. Ze wordt op eigen verzoek te werk gesteld bij de afdeling ‘Hulp aan
Vertrekkenden” in het doorgangskamp Westerbork, waar ze haar lotgenoten kon steunen.
Op 9 october 1942 schrijft ze: “Ik ga weer de Heilige Augustinus lezen. Hij is zo streng en gloedvol. En
zo vol van regelrechte overgave in zijn minnebrieven aan God. Eigenlijk zijn dat de enige liefdesbrieven
die men zou moeten schrijven: die aan God. Is het heel hovaardig van me als ik zeg, dat ik veel te veel
liefde in me heb om aan één mens alleen te kunnen geven? Ik vind iets kinderachtigs in de gedachte, dat
men z’n hele leven maar één mens zou mogen liefhebben en niemand anders. Daar zit iets heel armoedigs
en schraals in.”.
En de volgende dag: “Ik geloof, ik kan alles van dit leven en deze tijd dragen en verwerken. En
wanneer de onstuimigheid te groot is, en wanneer ik er helemaal niet meer uit weet te komen, dan blijven
me altijd nog twee gevouwen handen en gebogen knie. Het is een gebaar, dat ons Joden niet van geslacht
op geslacht is overgeleverd. Ik heb het moeizaam moeten leren. Het is mijn kostbaarste erfdeel van de
man wiens naam ik al bijna vergeten heb, maar met wiens beste deel ik verder leef.
Wat is dat eigenlijk een merkwaardige geschiedenis geweest van mij: die van het meisje dat niet
knielen kon. Of met een variatie: van het meisje dat leerde te bidden. Het is mijn intiemste gebaar,
intiemer dan de intimiteit die ik heb in het samenzijn met een man. Men kan toch immers niet al z’n liefde
over één mens uitgieten?” [p. 580].
Op 7september 1943 werd Etty Hillesum met haar ouders en broer weggevoerd van Westerbork naar
het vernietigingskamp Auschwitz. Daar werd ze op 30 november van dat jaar vermoord.
Kees Boukema is sinds decennia student van Vedanta en andere filosofische systemen. Hij heeft divers bijgedragen aan het veld van hoger denken. Hij heeft belangrijke artikelen en boeken geschreven en vertaald. Het nieuwste boek van Dhr Kees Boukema is, De Beoefening van Meditatie.