Thoughts
Paul Valery’s Socrates and Creative Work
Paulo J. S. Bittencourt
Professor of the History Course at UFFS – Erechim Campus
In “Eupalinos, or the Architect,” a 1921 classic that established Paul Valéry (1871-1945) as one of the most important writers of the 20th century, we see Phaedrus, newly arrived in the world of the dead, encounter Socrates. It is exhilarating to watch the shadows of both characters resume the many conversations they had in life. But this time, it is clearly a “Dialogue of the Dead”—precisely the initial title of Valéry’s novel.
The most surprising thing, however, is that the distance between Valéry’s Socrates and that of Plato and Xenophon is as monumental as that between the world of the living and the dead. The Socrates of “Eupalinos, or the Architect” is no longer the Socrates who inaugurated the search for absolute definitions. Just to remind you, these definitions operated within the scope of “episteme,” considered to be true knowledge; And, as such, they were opposed to mere opinion – enslaved and chained by the perception of the senses and by mutable realities – considered, therefore, only “doxa”. It so happens that this obsession of Socrates and Plato with universally valid definitions, beyond temporal and spatial circumstances, led them to the search for an immutable, invariable, eternal and absolute “reality”, both above and beyond this Heraclitus universe of perpetual and inexorable changes, a universe of constant flux and inextricable contradictions, to recall the terms of I. F. Stone. Plato’s Socrates seems to find refuge precisely in this metaphysical paradise, a world of eternal and immutable “ideas”, endowed with ideal models, then taken as the real world.
Valéry’s Socrates has almost nothing of this search for uncompromising definitions. It also lacks the interlocutors of Platonic dialogues who, under the deceptive guise of supposed discursive equality, act – these, indeed – as rungs on a ladder through which an implacably sovereign monologue is imposed, uncontested and solid. The Socrates of “Eupalinos or the Architect” encounters, as never before, a true interlocutor. If, for Plato’s Socrates, the art of dialogue consisted of the only valid path for the gradual human ascent to truths that could not be fully contemplated except by the rational soul freed from the sensible body, the Athenian philosopher – now “a soul without body, without substance, and without weight” – soon recognizes that, in the world he now occupies, “everything is indifferent and yet everything matters”; “from here everything is unrecognizable: the truth is before us, and we understand nothing more.” The supposed world of forms then appears dulled by mystery. And in this world, the path of dialogue remains not only valid, but Socrates himself shows himself genuinely willing to follow it, just as he had tried to do with his disciples in life. But now, the merely destructive character of philosophical thought loses its raison d’être. Instigated by Phaedrus, Socrates emerges as the builder in a very specific sense.
In the famous dialogue, Valéry has Phaedrus declare without hesitation the only thing that Socrates lacked in life: the philosopher did not appreciate the material beauties of the world. He saw only the human and its rational spirit in all things. He therefore had nothing to learn from nature. So much so that the inertial force of this belief seems to persist in the afterlife: “(…) it is obscure to me, difficult to admit, that men so pure in intelligence have needed sensible forms and corporeal graces to reach their highest state.”
Phaedrus constantly reminds Socrates about the builder of the temple of Artemis, the huntress goddess, that is, the architect Eupalinos of Megara, with his exquisite definition of art. Also like Socrates, without a physical body and then aware of the nostalgia for the inexorably lost unity, Phaedrus extols one of the fundamental precepts of the architect of Megara: “Body and spirit, this invincibly actual presence and this creative absence that dispute being, and which must finally be reconciled; this finite and this infinite that we carry within ourselves, each according to its nature, must now unite in a well-ordered construction.” Incidentally, as João Alexandre Barbosa points out, the Anti-Socrates – unlike the Platonic Socrates, a figure of speech – turns to construction because “know thyself” can only be achieved through the finished work, since the supposed interval between acting and knowing is filled by the very act of realization, when substance, form, and function become one.
At one point, Socrates acknowledges: “There was in me an architect whom circumstances had not yet finished forming.” The builder Socrates also seems to make Phaedrus’ words his own: “the more I meditate on my art, the more I practice it”; “(…) I approach such an exact correspondence between my desires and my strengths that I have the impression of having made the existence given to me a kind of human work.” “From building so much (…) I believe I have built myself .”
Perhaps manual labor is more than just an occasional rest from the exhausting immersions of the spirit, contrary to what the character Larry Darrell claimed in “The Razor’s Edge” (1944) by W. Somerset Maugham (1874-1965). The creative work of the hands in their flesh – hands so previously despised as extensions of the physical body – emerges as a privileged vehicle for weaving the unity between the microcosm (the human) and the macrocosm (the universe). “Utility” (the body), “beauty” (the mind), and “solidity” (nature) would constitute the indissoluble ingredients for “Build thyself!” It seems certain, exclaims the awakened Socrates, that “no time ever passes without these three things becoming clearly distinct from one another.” On the other hand, if their mixture is not lasting – for even “more vain than the shadow of the wise man” is “the wise man himself” – it constitutes, at the same time, a most precious source for dealing with immortal agonies.
Professor Paulo Bittencourt teaches History at the UFFS, Erchim Campus, Rio Grande de Sul. “Federal University of Southern Frontier” [UFFS] is one of the best universities of Brasil with highly qualified professors at the helm. Professor Bittencourt never rejects our request for articles, though he is very busy.
Nederlandse Vertaling
Socrates van Paul Valery
In “Eupalinos, of de Architect”, een klassieker uit 1921 die Paul Valéry (1871-1945) vestigde als een van de belangrijkste schrijvers van de 20e eeuw, zien we Phaedrus, die net in de wereld van de doden is aangekomen, Socrates ontmoeten. Het is opwindend om te zien hoe de schimmen van beide personages de vele gesprekken die ze tijdens hun leven voerden, hervatten. Maar dit keer is het duidelijk een “Dialoog der Doden”—precies de oorspronkelijke titel van Valéry’s roman.
Het meest verrassende is echter dat de afstand tussen Valéry’s Socrates en die van Plato en Xenophon even monumentaal is als die tussen de wereld van de levenden en de doden. De Socrates van “Eupalinos, of de Architect” is niet langer de Socrates die de zoektocht naar absolute definities inluidde. Ter herinnering: deze definities opereerden binnen de context van “episteme”, beschouwd als ware kennis; En als zodanig verzetten ze zich tegen loutere meningen – geknecht en geketend door de zintuiglijke waarneming en door veranderlijke realiteiten – die daarom slechts als ‘doxa’ werden beschouwd. Het toeval wil dat deze obsessie van Socrates en Plato met universeel geldige definities, boven tijds- en ruimtelijke omstandigheden, hen ertoe bracht te zoeken naar een onveranderlijke, onveranderlijke, eeuwige en absolute ‘werkelijkheid’, zowel boven als buiten dit universum van Heraclitus van voortdurende en onontkoombare veranderingen, een universum van constante flux en onontwarbare tegenstrijdigheden, om de termen van I.F. Stone te citeren. Plato’s Socrates lijkt juist in dit metafysische paradijs zijn toevlucht te zoeken, een wereld van eeuwige en onveranderlijke ‘ideeën’, voorzien van ideale modellen, die vervolgens als de werkelijke wereld worden beschouwd.
Valéry’s Socrates heeft vrijwel niets van deze zoektocht naar compromisloze definities. Het mist ook de gesprekspartners uit Plato’s dialogen die, onder de bedrieglijke schijn van vermeende gelijkwaardigheid, fungeren als treden op een ladder waarlangs een onverbiddelijk soevereine monoloog wordt opgelegd, onbetwist en onwrikbaar. De Socrates van “Eupalinos of de Architect” ontmoet, zoals nooit tevoren, een ware gesprekspartner. Als voor Plato’s Socrates de kunst van de dialoog de enige geldige weg was voor de geleidelijke menselijke opstijging naar waarheden die alleen volledig konden worden doorgrond door de rationele ziel, bevrijd van het zintuiglijke lichaam, dan beseft de Atheense filosoof – nu “een ziel zonder lichaam, zonder substantie en zonder gewicht” – al snel dat in de wereld die hij nu bewoont, “alles onverschillig is en toch alles ertoe doet”; “van hieruit is alles onherkenbaar: de waarheid ligt voor ons, en we begrijpen niets meer.” De vermeende wereld van vormen lijkt dan afgestompt door mysterie. En in deze wereld blijft het pad van de dialoog niet alleen geldig, maar Socrates zelf toont zich oprecht bereid om het te volgen, net zoals hij dat tijdens zijn leven met zijn leerlingen had geprobeerd. Maar nu verliest het louter destructieve karakter van het filosofische denken zijn bestaansrecht. Aangezet door Phaedrus, ontpopt Socrates zich als de bouwer in een zeer specifieke zin.
In de beroemde dialoog laat Valéry Phaedrus zonder aarzeling verklaren wat Socrates tijdens zijn leven miste: de filosoof waardeerde de materiële schoonheden van de wereld niet. Hij zag in alles alleen de mens en zijn rationele geest. Hij had daarom niets van de natuur te leren. Zozeer zelfs dat de inertie van dit geloof in het hiernamaals lijkt voort te duren: “(…) het is mij een raadsel, moeilijk te accepteren, dat mensen met zo’n zuivere intelligentie zintuiglijke vormen en lichamelijke gratie nodig hebben gehad om hun hoogste staat te bereiken.”
Phaedrus herinnert Socrates voortdurend aan de bouwer van de tempel van Artemis, de godin van de jacht, namelijk de architect Eupalinos van Megara, met zijn verfijnde definitie van kunst. Net als Socrates, die geen fysiek lichaam had en zich bewust was van het verlangen naar de onontkoombaar verloren eenheid, prijst Phaedrus een van de fundamentele principes van de architect van Megara: “Lichaam en geest, deze onoverwinnelijk actuele aanwezigheid en deze scheppende afwezigheid die het zijn betwisten en die uiteindelijk verzoend moeten worden; dit eindige en dit oneindige dat we in ons dragen, elk naar zijn eigen aard, moeten nu samenkomen in een goed geordende constructie.” Overigens, zoals João Alexandre Barbosa opmerkt, wendt de Anti-Socrates – in tegenstelling tot de Platonische Socrates, een beeldspraak – zich tot de constructie omdat “ken jezelf” alleen bereikt kan worden door het voltooide werk, aangezien het veronderstelde interval tussen handelen en kennen wordt opgevuld door de daad van realisatie zelf, wanneer substantie, vorm en functie één worden.
Op een gegeven moment erkent Socrates: “Er was in mij een architect die door de omstandigheden nog niet volledig gevormd was.” De bouwer Socrates lijkt zich ook de woorden van Phaedrus eigen te maken: “Hoe meer ik over mijn kunst mediteer, hoe meer ik haar beoefen”; “(…) Ik bereik zo’n precieze overeenkomst tussen mijn verlangens en mijn sterke punten dat ik de indruk heb dat ik het bestaan dat mij gegeven is tot een soort menselijk werk heb gemaakt.” “Door zoveel te bouwen (…) geloof ik dat ik mezelf heb gebouwd.”
Misschien is handarbeid meer dan slechts een incidentele rustpauze van de uitputtende onderdompeling van de geest, in tegenstelling tot wat het personage Larry Darrell beweerde in “The Razor’s Edge” (1944) van W. Somerset Maugham (1874-1965). Het creatieve werk van de handen in hun vlees – handen die voorheen zo veracht werden als verlengstukken van het fysieke lichaam – komt naar voren als een bevoorrecht middel om de eenheid te weven tussen de microkosmos (de mens) en de macrokosmos (het universum). “Nut” (het lichaam), “schoonheid” (de geest) en “soliditeit” (de natuur) zouden de onlosmakelijke ingrediënten vormen voor “Bouw jezelf!” Het lijkt zeker, roept de ontwaakte Socrates uit, dat “er geen tijd voorbijgaat zonder dat deze drie dingen duidelijk van elkaar te onderscheiden zijn.” Anderzijds, als hun vermenging niet blijvend is – want zelfs “ijdeltiger dan de schaduw van de wijze” is “de wijze zelf” – vormt het tegelijkertijd een zeer waardevolle bron om onsterfelijke pijnen te verlichten.