An end of life with free will and thanks
Kees Boukema
According to the German philosopher Karl Jaspers (1883-1969), Socrates, Buddha, Confucius, and Jesus were people who were authoritative because of their attitudes to life and their way of life. None of them left behind writings, but what disciples passed on about their lives and teachings can still inspire. Their ends of life show similarities, but also differences.
Socrates (469 – 399 BC) was a citizen of Athens of humble origins. He fulfilled his civic duties as a soldier in the war against Sparta and as a member of the Civic Council of Five Hundred, but was primarily interested in philosophy. He had dedicated his life to wisdom and regularly secluded himself to meditate (Pierre Hadot, Exercises of the Mind, p. 27 et seq.). In oracles and dreams, he had heard the divine command to examine himself and to question his fellow citizens in order to strip them of false certainties. Socrates never tired of pointing out to people that they must seek truth above all else, and that they can do so by engaging in conversation with one another. Not by conducting a ‘dispute’, like the ‘Sophists’. Not a discussion to prove oneself right, but a dialogue in which one also listens to one another. All this with the aim of arriving at clarity together. This requires ‘open-mindedness’, which he found especially among young Athenians from the upper class. Socrates did not found a ‘school’. He addressed the individual: “Whoever openly and honestly seeks the good and the true must confine himself to associating with individuals who are willing to examine themselves.”
In his seventieth year, Socrates was charged. He was accused of violating the laws, not believing in the gods, misleading the youth, and deserving the death penalty. In his defense speech, Socrates argued that the accusations were unfounded. In any case, he had never tried to impose his opinion on others. He declared that there was a divine voice within him that sometimes restrained him from what he wanted to do, but never urged him to anything. He added: “That is the reason that death leaves me indifferent and that I am determined not to undertake anything that is unjust or impious. There is no greater good for a man than to exchange thoughts on righteousness. A life without self-examination is no life.”
If he were allowed to live on the condition that he cease philosophizing, he would answer: “Men of Athens, I respect you and love you, but I will obey God more than you. As long as I live, I will not cease practicing and teaching philosophy.” He added: “Moreover, you would do well to listen to me. Know that by killing a critic like me, you do yourself more harm than me.” Socrates pointed out that many of the jurors were his former students, but that not one of them had been heard by the prosecutors to testify against him. He refused to bring his weeping children before the judges to soften their hearts: “Judges are appointed to administer justice according to the laws, not to grant favors.”
Socrates was sentenced to death and had to drink the poisoned cup of hemlock; the customary form of execution at the time. To his judges he said: “The hour of separation has arrived. We go our separate ways. I shall die; you shall live. Only God knows what is best.” He did not wish to submit a petition for pardon. He also rejected the opportunity offered to him to leave Athens and go into voluntary exile.
2,500 years after this trial, the American journalist and writer Isidor F. Stone began an investigation into freedom of speech in human history (The Trial of Socrates, Boston-Toronto, 1988). Like Spinoza, Stone was convinced that a society can never function properly if the men and women living within it cannot freely express their opinions. This research led him to ancient Athens, the cradle of Western democracy and also a society where freedom of speech had flourished. There, he stumbled upon the trial of Socrates. It shocked him that Athens could be so unfaithful to itself and had silenced its most famous philosopher by putting him to death. An explanation for this dark chapter in the history of Athens was not simple. None of the original trial documents had survived. What we know about the course of the proceedings was recorded by two of his students: Plato and Xenophon. Neither of them had been present at the trial himself. They had written down what they had heard and understood about it and were clearly intent on portraying their teacher in the most favorable light possible. Thus, they omitted what might be true in the charges and incriminating for Socrates. As a result, a one-sided and biased picture emerged of both the trial and the parties involved.
Through the study of Xenophon’s ‘Memoirs’ and Plato’s ‘Dialogues’, Stone became acquainted with another side of the ‘truth-seeking’ Socrates who had spoken during the criminal trial. Athenian democracy was based on the premise that every human being possesses reason and a conscience, and that a human society is therefore capable of self-governance: a legislative assembly of citizens and jury trials. The legendary statesman Pericles in Athens said of Athenian democracy, in which all citizens could participate as equals and equals: “Although we may not all be able to practice politics, we are all capable of judging politics.”
Socrates and his followers saw things differently; According to them, human society was a flock that needs a shepherd. Public officials should not be elected by the ‘masses’, and certainly not appointed by lot. The governance of society must be left to people ‘who know how to govern’. Administration must be in the hands of capable people who know what ‘legislation’ and ‘justice’ are: the aristocracy. The circles to which his disciples Plato and Xenophon belonged, and which looked down on democracy with condescension and contempt.
Socrates usually philosophized by engaging in conversation with people in the public sphere and preferred to choose someone who was considered an ‘expert’ in a particular field. Through sharp questions and persistent probing, he always managed to demonstrate that the ‘expertise’ of his interlocutor was not based on ‘knowledge’ and therefore amounted to very little. This applied to the military leader who could not arrive at a conclusive definition of ‘bravery’, to the physician who could not define ‘medical art’, and to the artist who could not define ‘beauty’. Socrates used his philosophical skills to portray even leaders as ignorant fools. For instance, Pericles, the democratic leader of Athens who had died shortly before, had failed as a statesman according to Socrates, because under his rule “the human herd had only become wilder.”
The method Socrates employed is in fact based on a fallacy, writes Stone: The ‘common man’ may perhaps not be able to give a conclusive definition of ‘justice’ or of ‘virtue’, but in concrete cases he knows very well the difference between ‘good’ and ‘evil’ (p. 95). Mocking politicians was not uncommon in Athens, but Stone found all sorts of indications that Socrates and his followers were in the process of undermining Athenian democracy, preparing it for overthrow and the establishment of an autocracy modeled on Sparta—the arch-enemy of Athens, where his very talented but highly unreliable disciple, Alcibiades, had already been warming up. It was clear that the democratically elected Athenian leaders wanted to get rid of Socrates. According to the law, he could be sentenced to death, and a majority of the jury, albeit a narrow majority, voted in favor of this. Socrates was offered opportunities to avoid execution: he could have applied for a pardon, used an escape route offered to him with his wife and children, or had the death sentence commuted to banishment. Socrates did not make use of these options.
In the course of his research, it became clear to Stone that Socrates was aiming for a death sentence. During the trial, he did everything he could to turn the members of the jury against him. And: “Why did Socrates not appeal on freedom of speech?” He was charged for what he had said, not for what he had done.” Most jurors would have agreed with him. But for Socrates, freedom of speech was due to him by virtue of his competence as a philosopher. He would have considered it unworthy to invoke a right of speech that applied to everyone and that he had often ridiculed. He would have regarded it as inconsistent to appeal to a principle in which he himself did not believe. He would have become unfaithful to his own principles: “Just as Jesus needed the crucifixion, so Socrates needed hemlock to accomplish his task.” (Stone, p. 225 ff. see also Hadot, p. 32 ff.).
Mr Kees Boukema is a scholar in Vedanta and Comparative philosophy. His brilliant and thorough-going articles on various philosophical and spiritual subjects are being published since the first issue of the magazine. His latest work is De Beoefening van Meditatie.
Nederlands
Een levenseinde met wil en dank
part 1
Kees Boukema
Socrates, Boeddha, Confucius en Jezus waren, volgens de Duitse filosoof Karl Jaspers (1883-1969), mensen die vanwege hun levenshouding en hun levenswandel maatgevend waren. Geen van hen heeft geschriften nagelaten, maar wat leerlingen hebben doorgegeven over hun leven en leer, kan nog steeds inspireren. Hun levenseinde vertoont overeenkomsten, maar ook verschillen.
Socrates (469 – 399 v.Chr.) was een burger van Athene van eenvoudige afkomst. Hij vervulde zijn burgerplichten als soldaat in de oorlog tegen Sparta en als lid van het Burgerlijk Beraad van Vijfhonderd, maar was vooral geïnteresseerd in filosofie. Hij had zijn leven aan wijsheid gewijd en zonderde zich regelmatig af om te mediteren (Pierre Hadot, Oefeningen van de geest, p. 27 e.v.). In orakels en dromen had hij de goddelijke opdracht vernomen, zichzelf te onderzoeken en zijn medeburgers te bevragen om hun de valse zekerheden te ontnemen. Socrates werd niet moe om mensen er op te wijzen, dat ze vóór alles waarheid moeten zoeken en dat ze dat kunnen doen door met elkaar in gesprek te gaan. Niet door een ‘twistgesprek’ te voeren, zoals de ‘sofisten’. Geen discussie om je gelijk te halen, maar een dialoog, waar ook naar elkaar geluisterd wordt. Een en ander met het doel om gezamenlijk tot klaarheid te komen. Daar is ‘onbevangenheid’ voor nodig en die vond hij vooral bij jonge Atheners uit de hogere klasse. Socrates stichtte geen ‘school’. Hij richtte zich tot het individu: “Wie open en eerlijk het goede en ware beoogt moet zich beperken tot de omgang met enkelingen, die bereid zijn zichzelf te onderzoeken.”
In zijn zeventigste levensjaar werd Socrates aangeklaagd. Hij zou de wetten geschonden hebben, niet in de goden geloven, de jeugd hebben misleid en de doodstraf verdienen. In zijn verdedigingsrede betoogde Socrates, dat de beschuldigingen ongegrond waren. Hij had in ieder geval nooit geprobeerd om zijn mening aan anderen op te dringen. Hij verklaarde, dat er een goddelijke stem in hem was die hem soms afhield van wat hij wilde doen, maar nooit tot iets heeft aangespoord. Hij voegde daar aan toe: “Dat is de reden dat de dood mij onverschillig laat en dat mij er alles aan is gelegen om niets te ondernemen, dat onrechtvaardig of goddeloos is. Er is voor een mens geen groter goed, dan van gedachten te wisselen over rechtschapenheid. Een leven zonder zelfonderzoek is geen leven.”
Als men hem zou toestaan om te blijven leven onder de voorwaarde, dat hij zou ophouden met filosoferen dan zou hij antwoorden:”Mannen van Athene, ik respecteer u en heb u lief, maar ik zal God meer gehoorzaam zijn dan u. Zolang ik leef zal ik niet ophouden de filosofie te beoefenen en te onderwijzen.” Hij voegde eraan toe: “U zou er trouwens goed doen aan doen om naar mij te luisteren. Weet dat gij, door een criticaster als mij te doden, uzelf meer schade doet dan mij.”
Socrates wees erop dat veel juryleden oud-leerlingen van hem waren, maar dat niet één van hen door de aanklagers gehoord was om tegen hem te getuigen. Hij weigerde zijn huilende kinderen voor de rechters te brengen om de harten van de rechters te vermurwen: “Rechters zijn aangewezen om recht te spreken volgens de wetten, niet om gunsten te verlenen.”
Socrates werd ter dood veroordeeld en moest de gifbeker met dollekervel drinken; destijds de gebruikelijke vorm van executie. Tot zijn rechters zei hij: “Het uur van scheiden is aangebroken. Wij gaan ieder onze eigen weg. Ik zal sterven; gij zult leven. Wat het beste is, weet God alleen.” Een gratieverzoek wilde hij niet indienen. Ook de mogelijkheid die hem geboden werd om Athene te verlaten en vrijwillig in ballingschap te gaan wees hij af.
2500 jaar na dit strafproces was de Amerikaanse journalist en schrijver, Isidor F. Stone aan een onderzoek begonnen naar de vrijheid van meningsuiting in de geschiedenis van de mens (The Trial of Socrates, Boston-Toronto, 1988). Evenals Spinoza, was Stone ervan overtuigd, dat een samenleving nooit goed kan functioneren, als mannen en vrouwen die er in leven niet in vrijheid hun mening kunnen uiten. Dit onderzoek bracht hem naar het oude Athene, de bakermat van de westerse democratie en tevens een samenleving, waar de vrijheid van meningsuiting tot bloei was gekomen. Daar stuitte hij op het strafproces tegen Socrates. Het schokte hem, dat Athene zó ontrouw kon zijn aan zichzelf en zijn beroemdste filosoof het zwijgen had opgelegd door hem ter dood te brengen. Een verklaring voor deze zwarte bladzijde in de geschiedenis van Athene was niet eenvoudig. Geen van de oorspronkelijke processtukken was bewaard gebleven. Wat wij weten over het verloop van de procedure, is op schrift gesteld door twee van zijn leerlingen: Plato en Xenophon. Geen van beide was zelf aanwezig geweest bij het proces. Zij hadden opgeschreven wat ze erover gehoord en begrepen hadden en waren er duidelijk op uit om hun leermeester in een zo gunstig mogelijk daglicht te stellen. Zo lieten ze achterwege wat in de aanklachten wel waar zou kunnen zijn en belastend voor Socrates. Daardoor ontstond een eenzijdig en gekleurd beeld zowel van het proces als van de procespartijen.
Door bestudering van de ‘Memoires’ van Xenophon en de ‘Dialogen’ van Plato’ maakte Stone kennis met een andere kant van de ‘naar waarheid zoekende’ Socrates, die tijdens het strafproces aan het woord was geweest. De Atheense democratie had als uitgangspunt, dat ieder mens verstand en een geweten heeft en dat een menselijke samenleving daarom in staat is tot zelfbestuur: een wetgevend Burgerberaad en Jury-rechtspraak. De legendarische staatsman Pericles in Athene zei over de Atheense democratie, waaraan alle burgers, als gelijke en gelijkwaardig konden deelnemen: “Hoewel wij misschien niet allemaal politiek kunnen beoefenen, we zijn allen in staat om over politiek te oordelen.”
Socrates en zijn volgelingen zagen dat anders; volgens hen was de menselijke samenleving een kudde die een herder nodig heeft. Publieke functionarissen moeten niet door de ‘massa’ worden gekozen en al helemaal niet door loting worden aangewezen. Het bestuur van de samenleving moet overgelaten worden aan mensen ‘die weten hoe te regeren’. Het bestuur moet in handen zijn van bekwame mensen die weten wat ‘wetgeving’ en wat ‘rechtspraak’ is: de aristocratie. De kringen waartoe zijn discipelen Plato en Xenophon behoorden en die neerbuigend en minachtend neerkeken op de democratie.
Socrates filosofeerde meestal door met mensen in gesprek te gaan in de publieke ruimte en koos bij voorkeur iemand die gold als ‘deskundige’ op een bepaald gebied. Hij wist door scherpe vragen en consequent doorvragen steeds aan te tonen dat de ‘deskundigheid’ van zijn gesprekspartner niet berustte op ‘kennis’ en dus niet veel voorstelde. Dat gold voor de legerleider die niet tot een sluitende definitie kon komen voor ‘dapperheid’, voor de arts die ‘geneeskunst’ en voor de kunstenaar die ‘schoonheid’ niet konden definiëren. Socrates gebruikte zijn filosofische vaardigheden om ook leidinggevenden als onwetende dwazen af te schilderen. Zo had Pericles, de kort daarvoor overleden democratische leider van Athene, volgens Socrates als staatsman gefaald, omdat onder zijn bewind “de menselijke kudde alleen maar wilder was geworden”.
De methode die Socrates toepaste, berust in feite op een drogredenering schrijft Stone: De ‘gewone man’ kan misschien geen sluitende definitie geven van ‘rechtvaardigheid’ of van ‘deugd’, hij weet in concrete gevallen heel goed het verschil tussen ‘goed’ en ‘kwaad’ (p. 95). Politici bespotten was niet ongebruikelijk in Athene, maar Stone vond allerlei aanwijzingen dat Socrates en zijn volgelingen bezig waren de Atheense democratie te ondermijnen, rijp te maken voor omverwerping en vestiging van een autocratie naar het model van Sparta. De aartsvijand van Athene waar zijn zeer getalenteerde, maar hoogst onbetrouwbare discipel, Alcibiades zich al had warm gelopen. Het was duidelijk dat de democratisch gekozen Atheense leiders van Socrates af wilden. Volgens de wet zou hij ter dood veroordeeld kunnen worden en een meerderheid van de jury, zij het een krappe meerderheid, stemde daar ook vóór. Socrates werd mogelijkheden geboden om zich aan een executie van het vonnis te onttrekken: Hij had gratie kunnen aanvragen, met vrouw en kinderen een hem aangeboden vluchtweg kunnen benutten of het doodsvonnis laten omzetten in verbanning. Socrates maakte er geen gebruik van.
In de loop van zijn onderzoek werd het Stone duidelijk dat Socrates aanstuurde op een doodvonnis. Tijdens het proces deed hij er alles aan om de leden van de jury tegen zich in te nemen. En: “Waarom deed Socrates geen beroep op de vrijheid van meningsuiting?” Hij werd aangeklaagd om hetgeen hij had gezégd, niet om wat hij had gedáán.” De meeste juryleden zouden het met hem eens zijn geweest. Maar voor Socrates kwam de vrijheid van spreken hem toe op grond van zijn bekwaamheid als filosoof. Een beroep doen op een recht van spreken dat voor iedereen gold en dat hij dikwijls had bespot zou hij als onwaardig hebben beschouwd. Hij zou het als inconsequent hebben gezien om zich te beroepen op een beginsel waar hij zelf niet in geloofde. Hij zou zijn eigen principes ontrouw zijn geworden: “Zoals Jezus de kruisiging, zo had Socrates de dolle kervel nodig om zijn opdracht te volbrengen.” (Stone, p. 225 e.v. zie ook Hadot, p. 32 e.v.).
_______________________________
Kees Boukema is sinds decennia student van Vedanta en andere filosofische systemen. Hij heeft divers bijgedragen aan het veld van hoger denken. Hij heeft belangrijke artikelen en boeken geschreven en vertaald. Het nieuwste boek van Dhr Kees Boukema is, De Beoefening van Meditatie.